Fruti i dragoit ("dragon fruit") (Hylocereus ssp.) i njohur edhe si fruta pitaya, pitahaya, dardha luleshtrydhe është frut i llojeve të kaktuseve, kryesisht nga gjinia Hylocereus. Qendra e origjinës së këtij fruti është Meksika jugore, si dhe pjesët e Amerikës qendrore dhe jugore. Është një frut ekzotik dhe shumëngjyrësh që, vitet e fundit, është bërë gjithnjë e më popullor në dyqanet dhe supermarketet e frutave. Megjithatë, vendet e Azisë Juglindore u bënë prodhuesi kryesor i këtij fruti me kalimin e viteve. Ky frut u prezantua për herë të parë nga misionarët evropianë gjatë shekullit të 19-të në këtë pjesë të botës. Aktualisht, vendet, përkatësisht Vietnami, Kina, Meksika, Kolumbia, Nikaragua, Ekuadori, Tailanda, Malajzia, Indonezia, Australia dhe Shtetet e Bashkuara janë vendet kryesore prodhuese të frutave të dragoit.

Njihet lehtësisht nga forma e saj vezake, lëkura e saj me luspa që të kujton luspat e një dragoi dhe ngjyrat e saj mbresëlënëse, që variojnë nga e verdha në rozë të thellë. Brenda, fsheh një tul të bardhë, të verdhë ose rozë, të mbushur me fara të vogla të zeza të ngrënshme, me një shije të ëmbël dhe freskuese që ngjan ndërmjet një kryqëzimi të kivit me dardhën. 

Cilat janë vlerat  dhe përfitimet nga fruti i dragoit? 

Fruti i dragoit dallohet jo vetëm për pamjen e saj ekzotike dhe shijen e shijshme, por edhe për vetitë e saj ushqyese. Është një frut i pasur me ujë, vitamina, minerale dhe fibra, me shumë pak kalori, duke e bërë atë një ushqim të përsosur për çdo dietë.

• Efekt anti-inflamator dhe antioksidues: Antioksidantët e tij ndihmojnë në vonimin e plakjes qelizore dhe nxisin formimin e kolagjenit.
• E pasur me fibra: Përmirëson funksionimin e mirë të e zorrëve dhe ndihmon në rregullimin e sistemit tretës.
• Forcon sistemin imunitar: Përmban lëndë ushqyese që stimulojnë prodhimin e qelizave të kuqe dhe të bardha të gjakut, trombociteve dhe mbrojtjeve natyrore.
• Rregullon sheqerin në gjak: Ideale për njerëzit me diabet ose hipoglicemi, pasi mban nivelet e glukozës të qëndrueshme.
• I pasur me minerale: të tilla si fosfori, kalciumi dhe hekuri, kontribuon në shëndetin e kockave dhe dhëmbëve, duke u rekomanduar veçanërisht për fëmijët dhe adoleshentët.

Efekt ngopës dhe përmbajtje e ulët kalorish: Ndihmon me dietat për kontrollin e peshës, me vetëm 54 kalori dhe 13g karbohidrate për 100g.

Diuretik dhe rregullator: Falë përmbajtjes së lartë të ujit, ndihmon në ruajtjen e funksionit të veshkave dhe balancon presionin e gjakut.

Fruti i dragoit ka edhe vlerë të larta ekonomike. Prodhimi i lartë e me kosto të ulët, kërkesa e tregut dhe çmimi i lartë i shitjes e bëjnë atë një bimë me leverdi efektivitet të lartë ekonomik për fermerin. 

• Si të konsumoni frytin e dragoit

Fruti i dragoit hahet kryesisht i freskët. Tuli i tij i butë dhe i ëmbël hiqet lehtësisht duke e prerë frutin përgjysmë dhe duke përdorur një lugë - njësoj siç do të bënit me një kivi - duke ju lejuar të hani si tulin ashtu edhe farat e shpërndara. Përveçse mund ta hani ashtu siç është, mund ta shtoni në kokteje, smoothie, sallata, ëmbëlsira, sorbeto, ose edhe ta përdorni në receta krijuese, duke i shtuar një prekje freskuese dhe ekzotike. Farat, duke qenë të vogla dhe të buta, nuk kanë nevojë të hiqen dhe sigurojnë fibra shtesë. 

• Cilat janë kërkesat për klimën dhe tokën të frutit të dragoit?

Kërkesat për klimën 

Fruti i dragoit është e përshtatshme për zona tropikale dhe nëntropikale, që variojnë nga ato me lagështirë të lartë deri te ato të thata. 

• Gama optimale e temperaturës në dimër është 6–20°C.
•  Në verë 25–40°C. 
• Sasia e reshjeve varion nga 500mm deri në 2500mm. 
• Nuk mund të kultivohet në zona të ulëta ku toka mbetet e mbushur me ujë (e përmbytur). 
• Bimët e frutit të dragoit janë shumë delikate dhe të ndjeshme ndaj temperaturave nën zero. 
• Ngrica shkakton dëmtime dhe është konstatuar se kultura nuk është e përshtatshme për zonat me klimë të butë (zonat e moderuara). 
• Nga ana tjetër, temperaturat shumë të larta (mbi 40°C) për periudha të gjata, ose moti me vranësira, lagështirë të lartë dhe reshje të vazhdueshme e të dendura, janë gjithashtu të dëmshme për rritjen e bimës, si dhe për proceset e lulëzimit dhe zhvillimit të frutit.

Prandaj rekomandojmë që për kushtet klimatike të vendit tonë ajo të kultivohet në ambiente të mbrojtura, serra.

Kërkesat për tokën

Përshtaten të gjitha llojet e tokave, por më të përshtatshmet janë ato të shkrifëta, pjellore, të pasura me lëndë organike dhe me teksturë nga ranore në argjilo-ranore. Vlera ideale e pH-së së tokës varion nga 5,0 në 7,0. Qëndrimi i ujit rreth qafës së bimës shkakton kalbjen e kërcellit mishtor, duke ekspozuar damarin qendror.

• Varietetet kryesore  të frytit te dragoit

Ekzistojnë disa varietete të frutit të dragoit që kultivohen. Ato zakonisht klasifikohen sipas ngjyrës sw lëkurës dhe tulit, dhe ndër më të njohurit janë: 

• Hylocereus undatus (i njohur gjithashtu si Pitahaya), varietet që ka tul të bardhë dhe lëkurë rozë. Fruti ka një gjatësi prej 6-12cm dhe trashësi 4-9cm, me fara të zeza të ngrënshme. 
• Hylocereus polyrhizus (i njohur si Pitaya e kuqe), dallohet për tulin e kuq dhe lëkurën rozë. Origjinën e ka nga Meksika, por tani kultivohet në shumë vende.
• Hylocereus costaricensis, varietet i njohur për tulin ngjyrë vjollcë të kuqe dhe lëkurën rozë. Njihet gjithashtu si Pitaya e Kosta Rikës, pasi e ka origjinën atje. Fruti ka ngjyrë magenta (ngjyrë e fortë vjollcë- rozë) dhe fruti ka formë dardhe. 
• Hylocereus (Selenicereus) megalanthus, varietet me origjinë nga Amerika e Jugut, që karakterizohet nga tuli i bardhë dhe lëkura e verdhë. 

• Si të kultivoni frutin e dragoit?

Shumëzimi: Metoda më e zakonshme e shumëzimit për frutin e dragoit është përmes prerjeve (copave të kërcellit). 

• Për mbjelljen në fushë duhen përdorur prerje me gjatësi rreth 20cm. Këto prerje duhen lënë të qëndrojnë (të thahen pak në prerje) për dy ditë para mbjelljes në vazo ose tokë. 

• Megjithatë, mund të shumëzohet edhe me fara, por kjo metodë nuk është e përshtatshme për kultivim komercial. 

Mbjellja: Në përgjithësi, për mbjelljen gjatë muajve korrik-gusht përdoren prerje kërcelli me gjatësi 20-25 cm. 

• Kultivimi i frutit të dragoit kërkon shumë dritë dielli; 
• Zonat e hapura janë shumë të përshtatshme për mbjellje. 
• Përdoren shtylla vertikale me lartësi 1,5 m deri në 2 m, ku bimët lejohen të degëzohen dhe të varen poshtë. Fruti i dragoit mund të mbillet pranë shtyllave për të mundësuar ngjitjen e lehtë të bimës. Në varësi të kushteve klimatike, mund të mbillen nga 2 deri në 4 bimë për çdo shtyllë.

• Sistemi i mbjelljes

Distancat: Distancat për "dragon fruit" (pitaya) në parcelën kryesore varen nga sistemi i mbjelljes. Distancat mund të jenë 2m × 2m ose 3m × 3m për sistemin e mbjelljes në formë katrore. Në një sistem tjetër të improvizuar me rrjetë teli, distanca midis bimëve mund të jetë 1–1,5m, ndërsa distanca midis rreshtave 1,5–2m. 

Shtyllat mbështetëse dhe mbjellja: Bima e "dragon fruit" ka natyrë kacavjerrëse dhe nuk mund të qëndrojë në këmbë vetë. Prandaj, kërkohet një sistem i fortë mbështetës. Tradicionalisht, përdoren shtylla betoni me lartësi 1,8 – 2,1m dhe diametër 10 – 15cm. Në majë të shtyllës vendoset një gomë biçiklete, e mbështetur nga shufra hekuri të fiksuara më parë, me gjatësi rreth 0,6–0,9m. Zakonisht, mbillen katër bimë për çdo shtyllë, nga katër drejtime të ndryshme, në një distancë prej 30 cm nga baza e shtyllës. Megjithatë, mund të mbillen edhe dy bimë, duke marrë parasysh lehtësinë e menaxhimit të kurorës së bimës. Mund të përdoren gjithashtu shtylla këndore metalike (në formë L-je), ku fiksohen mbajtëse në formë T-je të bëra nga profile këndore metalike në distancë 1–1,5m; mbi këto mbajtëse T-je vendosen 2–3 tela të galvanizuar përgjatë rreshtit. Bimët individuale drejtohen mbi këto mbajtëse T-je dhe degët që rriten varen nga të dyja anët. Në përgjithësi, te sistemi me një shtyllë të vetme, mbjellja e frytit të dragoit bëhet me distancë 3m x 3m. 

Plehrat dhe plehërimi: për plehërimin e frutit të dragoit përdoren plehrat organik dhe ato kimik. Përdorimi i plehut organik (FYM) në masën 15-20 kg/bimë/vit dhe një dozë plehrash kimik prej 450g N, 350g P2O5 dhe 300g K2O/bimë/vit jep rezultatet më të mira për sa i përket rendimentit dhe cilësisë së frutit të dragoit. 

Kujdesi pas mbjelljes: Pasi mbillet në vendin e përhershëm, fruti i dragoit(pitaya) kërkon krasitje formuese për të udhëhequr rritjen e saj vertikale dhe për të siguruar prodhimin e duhur në të ardhmen. Nga viti i tretë e tutje, këshillohet krasitja e prodhimit, duke hequr filizat që nuk japin frut. Kjo përqendron energjinë në degët më produktive dhe përmirëson cilësinë e të korrave. Krasitini rregullisht bimët për të krijuar një kurorë të hapur dhe të lehtë për t'u menaxhuar, në formë çadre, gjë që do të nxisë daljen e lastarëve të rinj për sezonin e ardhshëm të prodhimit. Një bimë e zhvilluar mirë mund të prodhojë 30 deri në 50 degë brenda një viti, ndërsa pas katër vitesh numri i degëve mund të kalojë të 100-at.

Menaxhimi i barërave të këqija 

Heqja e barërave të këqija duhet të bëhet rregullisht. Kontrolli i barërave të këqija është një operacion i rëndësishëm në kultivimin e frutave të dragoit dhe përdorimi i mulçërimit kundër barërave të këqija ul në mënyrë efikase rritjen e tyre dhe gjithashtu ndihmon në ruajtjen e lagështisë së tokës. 

Menaxhimi i ujit 

Sistemi rrënjor i frutave të dragoit është i cekët dhe i shpërndarë në thellësi 15 deri në 30 cm. Prandaj, ujitja duhet të sigurohet për të siguruar ujë të mjaftueshëm gjatë sezonit të thatë. Ujitja me pika është gjetur e dobishme për rendiment dhe rritje më të mirë. Përafërsisht 2-4 litra ujë në javë dy herë për bimë është e mjaftueshme gjatë verës/ditëve të thata.

Ujitja

Këto bimë kërkojnë më pak ujë në krahasim me bimët e tjera. Megjithatë, gjatë fazave të mbjelljes, lulëzimit, formimit të frutave dhe zhvillimit, si dhe në kushte klimatike të nxehta e të thata, kërkohet ujitje e shpeshtë.

Pjalmimi

Menaxhimi i pjalmimit është thelbësor për këtë frut, pasi lulet hapen në orët e mbrëmjes (19:00–21:00); pra, lulëzimi i "dragon fruit" (pitaya) ndodh natën. Për më tepër, lulet janë hermafrodite, por shfaqin heterostili (distili) në natyrë: pjesa mashkullore (filamentet së bashku me anterat) qëndron në bazën e lules, ndërsa pjesa femërore (stili) zgjatet dhe del jashtë lules. Si pasojë, kokrrizat e pjalmit të së njëjtës lule nuk arrijnë në sipërfaqen e stigmës. Raportohet se vetëm lakuriqët e natës shërbejnë si pjalmues gjatë natës. Prandaj, për të siguruar një pjalmim më të mirë dhe për të rritur shkallën e formimit të frutave, praktikohet pjalmimi me dorë. Pjalmi mund të mblidhet veçmas dhe të vendoset mbi sipërfaqen e stigmës duke përdorur një furçë të imët. Të nesërmen, lulet e pjalmuara mbeten të mbyllura; gradualisht ndodh lidhja e frutit dhe fillon zhvillimi i tij. Koha e përshtatshme për pjalmim është midis orëve 19:00 dhe 21:00. Megjithatë, sot janë krijuar varietet që vetë pllenohen dhe nuk kanë nevojë për ndërhyrje me pjalmim.

Sëmundjet dhe dëmtuesit kryesore

Fillimisht, bimët e "dragon fruit" (pitaya) konsideroheshin si të lira nga sëmundjet dhe insektet kryesore dëmtuese. Megjithatë, kohët e fundit është raportuar shfaqja e disa sëmundjeve dhe që kërkojnë vëmendje për mbrojtjen ndaj tyre.

Sëmundjet kryesore 

Antraknoza (Colletotrichum spp.) është një nga sëmundjet kryesore që prek si kërcellin, ashtu edhe frutat. Për parandalimin dhe mbrojtjen këshillohet trajtimi me fungicide sipas këshillës së specialistit së mbrojtjes së bimëve.

Njollosja kafe: Pastrimi i fushës (mbledhja dhe asgjësimi i frutave, gjetheve dhe kërcejve të sëmurë që kanë rënë). Krasitja e bimëve redukton dendësinë dhe rrjedhimisht ul lagështinë brenda kurorës. Këshillojmë spërkatje në kohën e duhur me fungicide me bazë bakri. 

Kalbja e butë: Kontrolli përfshin krasitjen e kërcejve që po thahen dhe spërkatjen me sulfat bakri; lyerja me gëlqere (zbardhja) para shfaqjes së problemit; spërkatje në kohën e duhur me fungicide me bazë bakri. Për menaxhimin e kësaj sëmundjeje mund të përdoret oksikloruri i bakrit (në përqendrim 0.2%). 

Kalbja e frutave: Mbajeni zonën e mbjelljes pa barëra të këqija dhe hiqni e hidhni menjëherë bimët e sëmura (p.sh. kërcejtë, frutat dhe lulet) kur shfaqen simptomat. 

Virusit "Cactus virus X" (CVX):

 Te bimët e "dragon fruit" është raportuar edhe prania e virusit "Cactus virus X" (CVX), me simptoma që përfshijnë njolla të shumta të vogla në ngjyrë të verdhë të zbehtë në kërcell, tharje të indeve të kërcellit, si dhe rritje të mangët, deformim dhe njollosje të frutave. Sa herë që kryhet krasitja e kërcejve, gërshërët duhet të sterilizohen mirë me alkool. Sipërfaqja e prerë duhet të trajtohet me pastë fungicide me bazë bakri. 

Dëmtuesit kryesorë

Afidet: Krasitni për të shmangur kurorën e dendur, mos mbillni kultura që shërbejnë si bujtës alternativë dhe favorizoni armiqtë natyrorë duke krijuar habitate natyrore (agro-pylltari dhe shirita me lule) rreth fushës. Rekomandohet spërkatja me Lambda-cyhalothrin, Cypermethrin, Imidacloprid, Acetamiprid, etj., në dozën 1 ml/1 litër ujë. 

Tripsat: Asgjësoni të gjitha mbetjet bimore dhe bimët spontane gjatë përgatitjes së fushës duke i futur ato në tokë gjatë lëvrimit dhe përdorni mulcërimin për të reduktuar kalimin në fazën e pupës. Spërkatni me insekticide si Deltamethrin në dozën 1 ml/1 litër ujë. 

Vjelja e frutave të dragoit 

Fruti piqet afërsisht një muaj pas lulëzimit, por kjo mund të ndryshojë në varësi të kushteve lokale. Fruti nuk do të vazhdojë të piqet pasi të mblidhet, kështu që para se të mblidhni (vjelni) frutat duhet të jeni të sigurtë që ato janë të pjekur. Ato vilen kur lëkura fillon të ndryshojë ngjyrë nga jeshile në të kuqe ose rozë. Rendimenti varion nga 25–35 kg për shtyllë he rreth 62,0–85 ton/ha. 

• Kontrolloni që ngjyra e frutave të jetë e ndritshme dhe e njëtrajtshme në të gjithë sipërfaqen dhe që "krahët" e vegjël të frutave të fillojnë të vyshken.
• Shtypni lehtë frutat në dorën tuaj dhe nëse janë të pjekura, do të japin pak.
• Mblidhni duke e përdredhur frutin nga bima ose duke e prerë me gërshërë prerëse. Lëkura nuk është e ngrënshme, por farat janë njësoj si një frut kivi. 

Praktikat e menaxhimit pas vjeljes 

Frutat e dragoit konsumohen kryesisht të freskëta sesa produkte të përpunuara. Prandaj, fokusi duhet të jetë në standardizimin e praktikave të menaxhimit pas vjeljes për frutat e freskëta të dragoit. Katër çrregullime kryesore fiziologjike, përkatësisht dëmtimi nga të ftohtit, dëmtimi mekanik, dëmtimi i kafshëve dhe humbja e ujit, e zvogëlojnë në mënyrë drastike afatin e ruajtjes së frutave të freskëta të dragoit nëse neglizhohet kujdesi në kohë. Sëmundjet me origjinë bakteriale dhe kërpudhore ndikojnë në cilësinë e ruajtjes së frutave të freskëta të dragoit. Prandaj, menaxhimi i sëmundjeve duhet të kontrollohet në fusha dhe gjatë fazës së trajtimit pas vjeljes. Përveç afatit të shkurtër të ruajtjes në kushte ambienti, madhësia e ndryshueshme e frutave dhe shija unike e frutave të dragoit janë faktorët kryesorë që duhen marrë në konsideratë për praktikat efikase të menaxhimit pas vjeljes, përkatësisht, paraftohja, trajtimi me nxehtësi me avull për kontrollin e sëmundjeve, impianti i kontrolluar i magazinimit atmosferik, paketimi i modifikuar atmosferik (MAP) dhe përdorimi i kutive të valëzuara për transport për të minimizuar humbjet e rendimentit. Në përgjithësi, praktikat që lehtësojnë ruajtjen e një cilësie më të mirë, çmimeve më të larta, tregjeve më të mëdha dhe furnizimit të vazhdueshëm mund të rrisin të ardhurat e fermerëve. 

PËRMBLEDHJE

Fruti i dragoit është identifikuar si një kulturë frutore ekonomike dhe me vlerë të lartë. Fermerët mund të arrijnë rendimente dhe të ardhura më të larta përmes zbatimit të praktikave të mira bujqësore.