Rozmarina (Salvia rosmarinus Spenn., syn. Rosmarinus officinalis L.) është shkurre aromatike shumëvjeçare, me gjelbërim të përhershëm, e familjes Lamiaceae. Në varësi të kultivarit dhe kushteve të rritjes, arrin zakonisht 60–180 cm lartësi. Bima zhvillon sistem rrënjor të fuqishëm dhe të degëzuar, i cili i jep tolerancë të mirë ndaj periudhave të thata. Gjethet janë të përkundrejta, të ngushta dhe lineare, me ngjyrë jeshile të errët në pjesën e sipërme dhe gri-të bardhë në pjesën e poshtme. Lulet janë të vogla, zakonisht blu deri blu-vjollcë, dhe tërheqin bletët dhe polenizues të tjerë. Në kushtet e Shqipërisë lulëzimi zhvillohet kryesisht gjatë pranverës dhe fillimit të verës, ndërsa në zona të buta bregdetare mund të ketë më shumë se një periudhë lulëzimi.

Rozmarina kultivohet për:

• gjethet;
• prodhimin e vajit esencial;
• përdorim si erëz;
• industrinë ushqimore;
• produktet farmaceutike dhe bimore;
• industrinë kozmetike dhe të parfumerisë.

Për prodhim tregtar, përzgjedhja e materialit mbjellës duhet të bëhet në përputhje me destinacionin e produktit dhe, kur është e rëndësishme, me profilin kimik të vajit esencial.

• KUSHTET E RRITJES

Klima dhe pozicioni

Rozmarina është specie tipike mesdhetare dhe zhvillohet më mirë në zona të ngrohta, të thata dhe me ekspozim të plotë ndaj diellit. Është relativisht tolerante ndaj thatësirës dhe temperaturave të larta, ndërsa rezistenca ndaj ngricave ndryshon sipas kultivarit dhe gjendjes së bimës. Në zona kodrinore preferohen parcela me ekspozim jugor ose jugperëndimor, dhe drenazh të mirë.

Sipas parimeve GACP, parcela duhet të jetë larg burimeve të mundshme të ndotjes. Duhet të dokumentohen:

• historiku i parcelës;
• cilësia e tokës dhe e ujit;
• kulturat pararendëse;
• burimet e mundshme të kontaminimit nga parcelat fqinje.

Toka

Rozmarina përshtatet me tipe të ndryshme tokash, por zhvillohet më mirë në toka:

• të lehta;
• ranore ose ranore-argjilore;
• gurishtore ose gëlqerore;
• me drenazh shumë të mirë.

Duhet të shmangen tokat e rënda dhe argjilore. Preferohen toka me pH afërsisht neutral deri lehtësisht alkalin, rreth pH 6.0–7.8.

• QARKULLIMI BIMOR

Rozmarina është kulturë shumëvjeçare dhe mund të qëndrojë në të njëjtën parcelë për shumë vite. Pas përfundimit të plantacionit nuk rekomandohet rimbjellja e menjëhershme me rozmarinë në të njëjtën sipërfaqe.

Parabimë të përshtatshme janë:

• drithërat;
• bishtajoret;
• bimët prashitëse;
• bimët foragjere;
• kultura që e lënë tokën të pastër nga barërat e këqija.

Duhet të shmangen parcelat me histori të sëmundjeve të rrënjëve ose me probleme të vazhdueshme të drenazhimit.

• PRODHIMI I FIDANËVE

Rozmarina shumohet në mënyrë vegjetative. Për plantacionet tregtare preferohet zakonisht shumimi me copa, pasi siguron uniformitet më të mirë dhe ruan karakteristikat e bimës mëmë.

Bimët mëmë duhet të jenë:

• të shëndetshme;
• uniforme;
• pa simptoma sëmundjesh dhe dëmtuesish;
• me prodhim dhe cilësi të mirë.

Kur destinacioni është prodhimi i vajit esencial, duhet të merret parasysh edhe kemotipi i materialit mbjellës. Copat merren nga lastarë të shëndetshëm dhe vendosen për rrënjëzim në substrat të lehtë, të ajrosur dhe me drenazh të mirë. Fidanët transplantohen kur kanë formuar sistem rrënjor të zhvilluar dhe janë të shëndetshëm.

• MBJELLJA NË FUSHË

Mbjellja realizohet zakonisht në pranverë ose në vjeshtë, në varësi të klimës së zonës.

Në kushtet e Shqipërisë, periudhat orientuese janë:

• mars–prill;
• tetor–nëntor në zonat me dimër të butë.

Distancat përshtaten sipas kultivarit, pjellorisë së tokës dhe mekanizimit. 

Si skemë orientuese mund të përdoret:

70–100 cm ndërmjet rreshtave × 40–50 cm ndërmjet bimëve.

Në plantacionet e mekanizuara, distanca ndërmjet rreshtave duhet të përshtatet me pajisjet që do të përdoren për mirëmbajtjen dhe korrjen. Pas transplantimit kryhet ujitje për të siguruar zënien e mirë të fidanëve.

• PËRGATITJA E TOKËS

Para mbjelljes kryhet punimi bazë i tokës, i ndjekur nga punime sipërfaqësore si frezimi, kultivimi dhe nivelimi. Problemet e kullimit duhet të korrigjohen përpara krijimit të plantacionit.

PLEHËRIMI

Rozmarina ka kërkesa relativisht të moderuara për elementë ushqyes.

Plehërimi duhet të bazohet në:

• analizën e tokës;
• moshën e plantacionit;
• gjendjen e kulturës;
• destinacionin e produktit.

Në plehërimin bazë mund të përdoret pleh organik i dekompozuar mirë, sipas nevojave të tokës. Duhet shmangur plehërimi i tepërt me azot, pasi mund të favorizojë zhvillimin e tepërt vegjetativ dhe të ndikojë në cilësinë aromatike të produktit. Të gjitha aplikimet e plehrave duhet të dokumentohen sipas kërkesave GACP.

UJITJA

Rozmarina është relativisht tolerante ndaj thatësirës, por ujitja është e rëndësishme:

• menjëherë pas transplantimit;
• gjatë periudhave të gjata pa reshje;
• në plantacione intensive.

Ujitja me pika është metoda më e përshtatshme, pasi lejon përdorim më efikas të ujit dhe kufizon lagien e panevojshme të pjesës ajrore. Duhet të shmanget ujitja e tepërt dhe qëndrimi i ujit rreth rrënjëve. Kur përdoret një burim i ri uji, rekomandohet kontrolli i cilësisë së tij përpara përdorimit.

• KONTROLLI I BARËRAVE TË KËQIJA

Kontrolli i barërave të këqija është veçanërisht i rëndësishëm gjatë vitit të parë të plantacionit.

Metodat kryesore janë:

• prashitja;
• kultivimi mekanik ndërmjet rreshtave;
• mulçerimi.

Në prodhimin sipas GACP, metodat mekanike dhe fizike duhet të kenë përparësi. Produktet për kontrollin e barërave të këqija përdoren vetëm kur janë të nevojshme dhe duhet të jenë të autorizuara.

• MBROJTJA NGA SËMUNDJET DHE DËMTUESIT

Rozmarina është relativisht rezistente, por mund të preket nga sëmundje kërpudhore dhe dëmtues, sidomos në kushte me lagështi të lartë dhe drenazh të dobët.

Ndër sëmundjet mund të shfaqen:

• Botrytis cinerea;
• Phytophthora spp.;
• Rhizoctonia spp.;
• Alternaria spp.

Ndër dëmtuesit mund të shfaqen:

• afidet;
• krahëbardhat;
• marimangat;
• Eupteryx decemnotata.

Produktet për mbrojtjen e bimëve duhet të jenë të autorizuara dhe përdorimi i tyre të dokumentohet.

• VJELJA (KORRJA)

Koha e korrjes përcaktohet sipas destinacionit të produktit. Për prodhimin e vajit esencial, korrja kryhet gjatë lulëzimit, kur një pjesë e konsiderueshme e luleve janë të hapura. Për prodhimin e gjetheve të thata, korrja kryhet zakonisht pak para ose në fillim të lulëzimit. Në kushtet e Shqipërisë, korrja kryhet zakonisht gjatë pranverës dhe verës dhe, në kushte të favorshme, mund të realizohet më shumë se një korrje gjatë sezonit.

Korrja duhet të bëhet:

• në mot të thatë;
• pasi të jetë tharë vesa;

Lastarët priten duke ruajtur pjesën bazale të drunjëzuar, në mënyrë që të favorizohet rigjenerimi i bimës. Korrja per prodhim fillon zakonisht nga viti i dytë.

• PASVJELJA DHE THARJA

Materiali i korrur duhet të transportohet sa më shpejt në vendin e tharjes ose të përpunimit.

Duhet të shmangen:

• ngjeshja e materialit;
• qëndrimi i zgjatur në diell;
• temperaturat e larta;
• kontakti me sipërfaqe të ndotura.

Për gjethet dhe herbën mund të përdoret tharje natyrore në hije ose tharje e kontrolluar. Si interval orientues mund të përdoren temperatura rreth 35–45°C, me qarkullim të mirë të ajrit. Pas tharjes, materiali pastrohet nga pjesët e trasha të kërcellit dhe klasifikohet sipas kërkesave të tregut.

• RUAJTJA

Produkti i tharë duhet të ruhet në ambiente:

• të thata;
• të pastra;
• të mbrojtura nga drita;
• pa insekte dhe brejtës.

Ambalazhi duhet të jetë i përshtatshëm për produktet aromatike dhe të mos ndikojë në aromën ose cilësinë e materialit. Çdo lot duhet të jetë i identifikuar dhe i gjurmueshëm deri te parcela e origjinës.

• PRODHIMI DHE JETËGJATËSIA E PLANTACIONIT

Rozmarina fillon zakonisht prodhimin ekonomik nga viti i dytë, ndërsa prodhimi rritet me zhvillimin e plantacionit.

Si vlera orientuese, në kushte të mira kultivimi mund të raportohen:

• 10–18 t/ha biomasë e freskët;
• 3–6 t/ha biomasë e thatë.

Këto vlera ndryshojnë sipas kultivarit, dendësisë së mbjelljes, numrit të korrjeve, ujitjes dhe teknologjisë së përdorur. Plantacioni mund të mbetet ekonomikisht produktiv për rreth 8–12 vjet, në varësi të kushteve të parcelës dhe menaxhimit. Për prodhimin e vajit esencial, rëndësi të veçantë kanë materiali gjenetik, kemotipi, faza e korrjes dhe mënyra e përpunimit.

PËRFUNDIM

Rozmarina (Salvia rosmarinus Spenn., syn. Rosmarinus officinalis L.) është kulturë shumëvjeçare e përshtatshme për kushtet mesdhetare të Shqipërisë dhe me potencial për prodhimin e gjetheve të thata dhe vajit esencial.

Për rezultate të mira janë të rëndësishme:

• ekspozimi i mirë ndaj diellit;
• drenazhi i mirë;
• materiali mbjellës cilësor;
• menaxhimi i kujdesshëm i ujitjes;
• korrja në momentin e përshtatshëm;
• trajtimi i shpejtë pas korrjes.

Në prodhimin sipas GACP, duhet të sigurohen dokumentimi dhe gjurmueshmëria nga materiali mbjellës deri te produkti përfundimtar.