Livanda/lavandula (Lavandula angustifolia Mill.) është bimë aromatike shumëvjeçare e familjes Lamiaceae, me formë shkurrore dhe degëzim të dendur. Bima arrin zakonisht 30–80 cm lartësi. Pjesa bazale drunjëzohet me kalimin e viteve, ndërsa kërcejtë e rinj mbeten barishtorë. Gjethet janë të përkundrejta, të ngushta dhe me ngjyrë gri-jeshile. Lulet janë të vogla, të grupuara në lulesa të zgjatura në majën e kërcejve lulorë dhe zakonisht kanë ngjyrë blu deri vjollcë. Ato janë pjesa kryesore e përdorur për prodhimin e vajit esencial dhe të luleve të thata. Vaji esencial i livandës karakterizohet veçanërisht nga prania e linalolit dhe acetatit të linalilit, të cilët ndikojnë në aromën dhe cilësinë e produktit.

Livanda kultivohet për:

• prodhimin e vajit esencial;
• lulet e thata;
• industrinë kozmetike dhe të parfumerisë;
• produkte bimore dhe farmaceutike;
• përdorime aromatike.

• KUSHTET E RRITJES

Klima dhe pozicioni

Livanda preferon zona me diell, të thata dhe të ajrosura mirë. Ekspozimi i mirë ndaj dritës ndikon pozitivisht në zhvillimin e bimës, lulëzimin dhe cilësinë e vajit esencial. Është relativisht tolerante ndaj thatësirës dhe temperaturave të ulëta, por duhet të shmangen parcelat me lagështi të tepërt dhe zonat ku krijohet ujë i ndenjur. Në Shqipëri mund të kultivohet nga zonat kodrinore deri në ato malore, veçanërisht në parcela me ekspozim të mirë ndaj diellit. Ekspozimet jugore dhe jugperëndimore janë përgjithësisht të favorshme.

Sipas parimeve GACP, parcela duhet të jetë larg burimeve të mundshme të ndotjes, si:

• rrugë me trafik të rënduar;
• zona industriale;
• ujëra të kontaminuara;
• kultura fqinje ku ekziston rrezik i ndotjes nga bujqesia intensive/perdorimi i pesticideve.

Duhet të dokumentohen vendndodhja, historiku dhe përdorimi i mëparshëm i parcelës, për të siguruar gjurmueshmërinë e prodhimit.

Toka

Livanda zhvillohet më mirë në toka të lehta deri mesatare, dhe me drenazh shumë të mirë. Preferon toka neutrale deri lehtësisht alkaline, me pH afërsisht 6.5–8.0.

Duhet të shmangen:

• tokat e rënda dhe argjilore;
• tokat me drenazh të dobët.

Livanda mund të rritet edhe në toka relativisht të varfra dhe gurishtore, por për prodhim tregtar kërkohet strukturë e mirë e tokës dhe ushqim i balancuar. Para krijimit të plantacionit rekomandohet analiza e tokës, për të përcaktuar pH-në, lëndën organike dhe nivelin e elementëve ushqyes.

• QARKULLIMI BIMOR

Livanda është kulturë shumëvjeçare dhe mund të qëndrojë në të njëjtën parcelë për disa vite. Pas përfundimit të plantacionit nuk rekomandohet vendosja e menjëhershme e livandës përsëri në të njëjtën sipërfaqe.

Parabimë të përshtatshme janë:

• drithërat; bishtajoret; bimët prashitëse; kultura që e lënë tokën të pastër nga barërat e këqija.

• PRODHIMI I FIDANËVE

Për krijimin e një plantacioni uniform duhet të përdoret material mbjellës i shëndetshëm, me origjinë të njohur dhe identitet botanik të përcaktuar.

Livanda mund të shumohet:

• me farë;
• në mënyrë vegjetative me copa.

Për plantacione tregtare preferohet shpesh shumimi me copa, pasi ruan karakteristikat e kultivarit dhe siguron uniformitet më të mirë të bimëve. Copat merren nga bimë mëmë të shëndetshme dhe vendosen për rrënjëzim në substrat të lehtë, të ajrosur dhe me drenazh të mirë. Fidanët transplantohen kur janë të zhvilluar mirë dhe kanë formuar sistem rrënjor të shëndetshëm.

• MBJELLJA NË FUSHË

Koha e mbjelljes

Mbjellja kryhet zakonisht në pranverë ose në vjeshtë.

Në kushtet e Shqipërisë:

• mbjellja e vjeshtës mund të kryhet kryesisht gjatë tetorit;
• mbjellja pranverore kryhet pasi të ketë kaluar rreziku i ngricave.

Pas transplantimit duhet të kryhet ujitje për të siguruar zënien e mirë të fidanëve.

Distancat e mbjelljes

Distancat përshtaten sipas kultivarit, pjellorisë së tokës dhe nivelit të mekanizimit.

Si orientim mund të përdoren:

70–90 cm ndërmjet rreshtave × 40–60 cm ndërmjet bimëve. Në sisteme më të gjera ose të mekanizuara mund të përdoren distanca më të mëdha, sipas pajisjeve të fermës.

• PËRGATITJA E TOKËS

Para mbjelljes rekomandohet punim i thellë për shkriftimin e tokës dhe zhvillimin e mirë të rrënjëve.

Para transplantimit kryhen punime sipërfaqësore, si:

• frezimi;
• nivelimi;
• pastrimi nga barërat e këqija.

Në toka gurishtore largohen gurët që pengojnë mekanizimin. Duhet të sigurohet drenazh i mirë përpara krijimit të plantacionit.

• PLEHËRIMI

Plehërimi duhet të bazohet në analizën e tokës dhe gjendjen e kulturës. Për përmirësimin e strukturës dhe pjellorisë së tokës mund të përdoret pleh organik i dekompozuar mirë. Si orientim mund të përdoren rreth 20–40 t/ha, në varësi të kushteve të tokës. Plehërimi mineral me azot, fosfor dhe kalium përcaktohet sipas nevojave të parcelës. Duhet shmangur plehërimi i tepërt me azot, pasi mund të favorizojë rritjen e tepërt vegjetative dhe të ndikojë në cilësinë e vajit esencial. Të gjitha aplikimet e plehrave duhet të dokumentohen sipas kërkesave GACP.

• UJITJA

Livanda është relativisht tolerante ndaj thatësirës pasi sistemi rrënjor është zhvilluar mirë.

Ujitja është veçanërisht e rëndësishme:

• menjëherë pas transplantimit;
• gjatë vitit të parë;
• gjatë periudhave të gjata pa reshje.

Ujitja me pika është metoda më e përshtatshme, pasi kursen ujë dhe kufizon lagien e pjesës ajrore të bimës. Duhet shmangur ujitja e tepërt dhe qëndrimi i ujit rreth rrënjëve, pasi rritet rreziku i kalbëzimeve dhe dobësimit të bimëve.

• KONTROLLI I BARËRAVE TË KËQIJA

Kontrolli i barërave të këqija është veçanërisht i rëndësishëm gjatë viteve të para të plantacionit.

Metodat kryesore janë:

• prashitja mekanike ndërmjet rreshtave;
• tëharrja manuale pranë bimëve;
• kultivimi i cekët i tokës;
• mulçerimi.

Mulçerimi ndihmon në kufizimin e barërave të këqija, ruajtjen e lagështisë dhe mbrojtjen e tokës nga erozioni. Në prodhimin organik duhet t'u jepet përparësi metodave mekanike dhe fizike. Çdo herbicid i përdorur në sistemet konvencionale duhet të jetë i autorizuar dhe aplikimi të dokumentohet sipas kërkesave GACP.

• MBROJTJA NGA SËMUNDJET DHE DËMTUESIT

Livanda është relativisht rezistente, por në kushte të papërshtatshme mund të preket nga dëmtues dhe sëmundje.

Ndër dëmtuesit mund të shfaqen:

• afidet;
• cikadat;
• marimangat.

Problemet fitosanitare lidhen kryesisht me sëmundjet kërpudhore dhe kalbëzimet e rrënjëve, veçanërisht në toka me drenazh të dobët.

Masat kryesore parandaluese janë:

• përdorimi i materialit mbjellës të shëndetshëm;
• drenazhi i mirë;
• respektimi i distancave të mbjelljes;
• largimi i bimëve ose pjesëve të infektuara.

Mbrojtja duhet të bazohet në parimet e Menaxhimit të Integruar të Dëmtuesve (IPM). Produktet për mbrojtjen e bimëve përdoren vetëm kur janë të nevojshme dhe duhet të jenë të autorizuara.

• VJELJA (KORRJA)

Momenti i korrjes përcaktohet sipas destinacionit të produktit. Për prodhimin e vajit esencial, korrja kryhet gjatë lulëzimit, zakonisht kur një pjesë e konsiderueshme e luleve janë të hapura. Për prodhimin e luleve të thata, korrja kryhet më herët, në fillim të lulëzimit, për të ruajtur më mirë ngjyrën dhe aromën. Në kushtet e Shqipërisë, korrja zhvillohet zakonisht gjatë qershorit–korrikut, në varësi të zonës, lartësisë dhe kushteve klimatike. Korrja duhet të bëhet në mot të thatë, pasi të jetë tharë vesa. Kërcejtë lulorë priten mbi pjesën e drunjëzuar, duke shmangur prerjen e tepërt të pjesëve bazale të bimës.

Korrja mund të realizohet:

• manualisht;
• në mënyrë të mekanizuar në plantacione më të mëdha.

Pajisjet duhet të jenë të pastra dhe të mirëmbajtura.

• PASVJELJA DHE THARJA

Materiali i korrur duhet të përpunohet sa më shpejt. Për prodhimin e vajit esencial, materiali transportohet pa vonesë drejt njësisë së distilimit. Duhet të shmanget qëndrimi në grumbuj të mëdhenj, pasi mund të shkaktojë nxehje, fermentim dhe humbje të aromës. Për prodhimin e luleve të thata, materiali thahet në ambiente të pastra, të ajrosura dhe të mbrojtura nga drita direkte. Në tharëse të kontrolluara mund të përdoren temperatura rreth 35–40°C, me qarkullim të mirë të ajrit. Pas tharjes, materiali pastrohet dhe klasifikohet sipas kërkesave të tregut.

• RUAJTJA

Produkti paketohet vetëm pasi të jetë tharë dhe ftohur plotësisht.

Magazina duhet të jetë:

• e thatë;
• e pastër;
• e ajrosur;
• e mbrojtur nga drita;
• pa insekte dhe brejtës.

Produkti nuk duhet të vendoset drejtpërdrejt mbi dysheme ose ngjitur me muret. Çdo lot duhet të jetë i identifikuar dhe i gjurmueshëm deri te parcela e origjinës.

• PËRFUNDIM

Livanda (Lavandula angustifolia Mill.) është kulturë shumëvjeçare me potencial për prodhimin e vajit esencial dhe të luleve të thata.

Për rezultate të mira janë të rëndësishme:

• parcela me diell dhe drenazh të mirë;
• materiali mbjellës cilësor;
• menaxhimi i barërave të këqija;
• plehërimi dhe ujitja e kontrolluar;
• korrja në momentin e përshtatshëm;
• trajtimi i shpejtë dhe i kujdesshëm pas korrjes.

Në prodhimin tregtar, cilësia, siguria dhe gjurmueshmëria duhet të sigurohen gjatë gjithë ciklit të prodhimit në përputhje me parimet GACP.