Rigoni (Origanum vulgare L.) është bimë barishtore shumëvjeçare e familjes Lamiaceae. Formon tufa me shumë kërcej të drejtë dhe të degëzuar, zakonisht 20–90 cm të lartë, që zhvillohen nga pjesët nëntokësore të bimës. Gjethet janë të përkundrejta, me bisht të shkurtër dhe formë vezake deri vezake të zgjatur. Në sipërfaqen e tyre ndodhen gjëndra sekretuese ku prodhohen dhe grumbullohen përbërësit aromatikë të vajit esencial. Lulet janë të vogla, me ngjyrë të bardhë, rozë ose vjollcë të çelët dhe grumbullohen në lulesa në pjesën e sipërme të kërcejve. Ato janë të pasura me nektar dhe tërheqin bletët dhe polenizues të tjerë. Lulëzimi zhvillohet zakonisht nga maji deri në gusht, në varësi të zonës, lartësisë mbi nivelin e detit dhe kushteve klimatike. Rigoni është kulturë shumëvjeçare dhe një parcelë e mirëmenaxhuar mund të shfrytëzohet për disa vite.

• PËRDORIMI

Pjesa kryesore tregtare e rigonit është herba, e përbërë nga gjethet, lulet dhe pjesët e njoma të kërcejve.

Rigoni përdoret:

• si erëz dhe lëndë e parë për industrinë ushqimore;
• për prodhimin e vajit esencial;
• në produkte farmaceutike;
• në mjekësinë tradicionale;
• si bimë mjaltore.

Vaji esencial përmban kryesisht komponime aromatike si karvakroli, timoli, E-kariofileni dhe germakreni D. Përbërja dhe përmbajtja e vajit esencial ndryshojnë sipas origjinës dhe materialit gjenetik, fazës së zhvillimit dhe kushteve të kultivimit.

• KUSHTET E RRITJES

Klima dhe pozicioni

Në Shqipëri, rigoni rritet në zona me kushte të ndryshme agroekologjike. Me rritjen e lartësisë mbi nivelin e detit, zhvillimi i bimëve dhe veçanërisht lulëzimi zakonisht zhvendosen më vonë gjatë sezonit. Sipas parimeve GACP, parcela duhet të zgjidhet larg burimeve të mundshme të ndotjes, ujërave të kontaminuara dhe kulturave ku përdorimi i produkteve për mbrojtjen e bimëve mund të shkaktojë kontaminim të lëndës së parë. Duhet të dokumentohen vendndodhja, historiku dhe përdorimi i mëparshëm i parcelës, për të siguruar gjurmueshmërinë e prodhimit.

Toka

Rigoni përshtatet me tipe të ndryshme tokash, por zhvillohet më mirë në toka të lehta deri mesatare dhe të drenazhuara mirë. Preferohen toka pa ujë të ndenjur dhe pa rrezik kontaminimi.

Duhet të shmangen:

• tokat shumë të rënda dhe argjilore;
• parcelat me ujë të ndenjur;
• tokat me drenazh të dobët;
• parcelat me rrezik kontaminimi.

• QARKULLIMI BIMOR

Rigoni mund të mbillet pas drithërave, bimëve prashitëse dhe kulturave të tjera që e lënë tokën relativisht të pastër nga barërat e këqija. Si kulturë shumëvjeçare, një parcelë me rigon mund të shfrytëzohet zakonisht për 4–5 vjet, në varësi të gjendjes së bimëve dhe mënyrës së menaxhimit.

• PËRGATITJA E TOKËS

Përgatitja e tokës është e rëndësishme për krijimin e një parcele të qëndrueshme dhe uniforme. Punimi bazë rekomandohet të kryhet në vjeshtë, me plugim dhe, kur është e nevojshme, me përfshirjen e plehut organik të kalbur mirë.

Në pranverë kryhen punime sipërfaqësore, si:

• diskimi;
• frezimi;
• kultivimi.

Toka duhet të jetë e shkrifët, e niveluar, e pastër nga barërat e këqija dhe me kullim të mirë.

• PRODHIMI I FIDANËVE

Për krijimin e parcelave uniforme rekomandohet përdorimi i fidanëve të prodhuar në farishte, serë ose tava shumëqelizore. Farat e rigonit janë shumë të vogla dhe mbillen sipërfaqësisht në një substrat të imët dhe të drenazhuar mirë. Pas mbjelljes, substrati duhet të mbahet vazhdimisht i lagësht, por jo i tejngopur me ujë. Për prodhimin e fidanëve nevojiten orientueshëm 0.2–0.5 kg farë/ha të sipërfaqes përfundimtare. Mbjellja në farishte mund të kryhet në mars–prill. Fidanët janë të përshtatshëm për transplantim kur janë të zhvilluar mirë dhe kanë arritur rreth 10–12 cm lartësi.

• MBJELLJA NË FUSHË

Rigoni mund të mbillet:

1. me farë direkt në fushë;
2. me fidanë;
3. me shumim vegjetativ.

Mbjellja direkte me farë

Për mbjellje direkte mund të përdoren rreth 2.5–3 kg farë/ha. Për shpërndarje më të njëtrajtshme, fara mund të përzihet me rërë të pastër. Mbjellja kryhet pasi të ketë kaluar rreziku i ngricave dhe toka të jetë ngrohur mjaftueshëm.

Mbjellja me fidanë

Transplantimi mund të kryhet në fund të pranverës ose në vjeshtë, në varësi të kushteve klimatike dhe mundësisë për ujitje.

Distancat orientuese janë:

50–80 cm ndërmjet rreshtave × 20–25 cm ndërmjet bimëve.

Distancat mund të përshtaten sipas mekanizimit, pjellorisë së tokës dhe kushteve të fermës. Pas transplantimit duhet të kryhet ujitje për të siguruar kapjen e mirë të fidanëve.

• PLEHËRIMI

Plehërimi duhet të bazohet në analizën e tokës, gjendjen e parcelës dhe objektivin e prodhimit. Gjatë përgatitjes së tokës mund të përdoret pleh organik i kalbur mirë. Si vlerë orientuese mund të merret deri në rreth 30 t/ha, në varësi të pjellorisë së tokës. Duhet shmangur plehërimi i tepërt me azot, pasi mund të ndikojë negativisht në cilësinë e lëndës së parë dhe në përbërjen e vajit esencial.

• UJITJA

Rigoni është relativisht tolerant ndaj thatësirës pasi kultura është stabilizuar, por ka nevojë për ujitje sidomos gjatë krijimit të parcelës. Ujitja është veçanërisht e rëndësishme menjëherë pas transplantimit.

Më pas, frekuenca e ujitjes përshtatet sipas:

• tipit të tokës;
• temperaturave;
• fazës së zhvillimit të bimëve.

Duhet shmangur ujitja e tepërt dhe qëndrimi i ujit në parcelë, pasi rritet rreziku i sëmundjeve kërpudhore dhe kalbëzimit të rrënjëve.

• KONTROLLI I BARËRAVE TË KËQIJA

Kontrolli i barërave të këqija është veçanërisht i rëndësishëm gjatë vitit të parë. Në varësi të nivelit të infektimit mund të nevojiten rreth 2–3 ndërhyrje gjatë vitit.

Metodat kryesore janë:

• prashitja mekanike ndërmjet rreshtave;
• tëharrja manuale pranë bimëve;
• kultivimi sipërfaqësor;
• mulçerimi, kur është i përshtatshëm.

Në prodhimin e bimëve mjekësore dhe aromatike duhet të kufizohet sa më shumë përdorimi i herbicideve. Çdo produkt i përdorur duhet të jetë i autorizuar, të aplikohet sipas udhëzimeve dhe të dokumentohet në përputhje me kërkesat GACP.

• MBROJTJA NGA SËMUNDJET DHE DËMTUESIT

Rigoni është përgjithësisht kulturë relativisht rezistente, por lagështia e lartë, dendësia e tepërt dhe ajrosja e dobët mund të favorizojnë sëmundjet kërpudhore. Ndër dëmtuesit mund të shfaqen afidet, përfshirë Myzus persicae, ndërsa te sëmundjet mund të vërehen njolla në gjethe dhe kërcej.

Masat kryesore parandaluese janë:

• përdorimi i materialit mbjellës të shëndetshëm;
• respektimi i distancave të mbjelljes;
• shmangia e ujitjes së tepërt;
• kontrolli i barërave të këqija;
• largimi i bimëve ose pjesëve të infektuara;

Produktet për mbrojtjen e bimëve duhet të përdoren vetëm kur janë të nevojshme, të jenë të autorizuara dhe çdo trajtim të dokumentohet sipas kërkesave GACP. Gjatë lulëzimit duhet të mbrohen bletët dhe polenizuesit.

• VJELJA (KORRJA)

Koha e korrjes ndikon drejtpërdrejt në rendimentin dhe cilësinë e rigonit. Për prodhimin e herbës, korrja kryhet zakonisht në fillim deri në mes të lulëzimit. Për prodhimin e vajit esencial, korrja mund të kryhet më afër lulëzimit të plotë, në varësi të materialit bimor dhe kërkesave të përpunuesit. Bimët priten duke lënë rreth 7–8 cm mbi sipërfaqen e tokës, për të favorizuar rigjenerimin. Duhet të shmanget përfshirja e pjesëve të forta dhe të drunjëzuara në produktin tregtar.

Korrja mund të bëhet me:

• kosë ose drapër;
• kositëse motorike;
• pajisje të përshtatura për bimët aromatike.

Në kushte të përshtatshme mund të realizohen një ose më shumë korrje gjatë sezonit.

• PASVJELJA DHE THARJA

Pas korrjes, materiali duhet të dërgohet sa më shpejt në ambientin e tharjes.

Nuk duhet të lihet i ngjeshur në thasë ose grumbuj të mëdhenj, pasi mund të shkaktohen:

• nxirje;
• humbje e aromës;
• fermentim;
• zhvillim i mikroorganizmave;
• humbje e vajit esencial.

Tharja kryhet në hije, në ambiente të ajrosura mirë ose në tharëse të kontrolluara. Si interval orientues mund të përdoren temperatura rreth 35–45°C, duke shmangur temperaturat e larta.

Pas tharjes, materiali pastrohet nga kercejte, trupat e huaj dhe papastërtitë dhe klasifikohet sipas kërkesave të tregut.

• RUAJTJA

Rigoni i tharë duhet të ruhet në ambiente:

• të thata;
• të pastra;
• të ajrosura;
• të mbrojtura nga drita direkte;
• pa lagështi, insekte dhe brejtës.

Ambalazhi duhet të jetë i përshtatshëm për bimët aromatike dhe produkti nuk duhet të vendoset drejtpërdrejt mbi dysheme ose pranë mureve.

• PRODHIMI

Rendimenti i rigonit varet nga:

• materiali gjenetik;
• mosha e parcelës;
• dendësia e mbjelljes;
• kushtet klimatike;
• plehërimi dhe ujitja;
• numri dhe momenti i korrjeve.

Si vlera orientuese, prodhimi i herbës së njomë mund të arrijë rreth 9–12 t/ha për korrje, ndërsa prodhimi i thatë mund të jetë rreth 3 t/ha. Këto vlera ndryshojnë sipas kushteve të parcelës, vitit të kultivimit dhe teknologjisë së përdorur. Prodhimi zakonisht rritet pas vitit të parë dhe mund të arrijë nivele më të larta në vitin e dytë.

• PËRFUNDIM

Rigoni (Origanum vulgare L.) është kulturë shumëvjeçare e përshtatshme për kushtet agroekologjike të Shqipërisë dhe me rëndësi për sektorin e bimëve mjekësore dhe aromatike.

Rezultatet e mira varen nga:

• zgjedhja e parcelës së përshtatshme;
• përdorimi i materialit mbjellës cilësor;
• menaxhimi i barërave të këqija;
• plehërimi dhe ujitja e balancuar;
• zgjedhja e momentit të duhur të korrjes;
• tharja dhe ruajtja e kontrolluar.

Për prodhimin tregtar, zbatimi i parimeve GACP, dokumentimi i ndërhyrjeve dhe gjurmueshmëria e produktit janë elemente thelbësore për sigurimin e cilësisë së lëndës së parë.